----------------------------------------------------------------
---------------- CHEMIA ----------------
1905 rok --> Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer (1835-1917) - urodzony w Niemczech, profesor chemii organicznej uniwersytetów w Strasburgu i Monachium. Badał barwniki, związki arsenoorganiczne, terpeny, zsyntetyzował indygo. Ogłosił hipotezę wiązań chemicznych w związkach organicznych. Wprowadził nowe metody syntezy laboratoryjnej. - Nobel "w uznaniu jego zasług w rozwoju chemii organicznej i chemicznego przemysłu, oraz za jego pracę nad organicznymi barwnikami i hydroaromatycznymi związkami chemicznymi".
1906 rok --> Ferdinand Frederick Henri Moissan (1852-1907) - urodzony we Francji, profesor chemii Ecole de Pharmacie w Paryżu, a następnie Sorbony. Od 1891 r. członek francuskiej Akademii Nauk. Prowadził badania z zakresu fizjologii roślin, chemii tlenków żelaza, otrzymał wolny fluor, zbudował elektryczny piec łukowy, prowadził próby przeprowadzenia grafitu w diament, otrzymał syntetycznie wiele węglików, borków, krzemków, azotków różnych metali, opracował elektrotermiczne metody otrzymywania molibdenu, wolframu, chromu, wanadu i innych. - Nobel "za badania izolacyjnego elementu fluoru, i za zastosowanie w przemysłowych piecach elektrycznych".
1910 rok --> Otto Wallach (1847-1931) - urodzony w Niemczech, profesor chemii uniwersytetu w Bonn, a następnie instytutu chemii w Getyndze. Badał olejki eteryczne, optyczną aktywność związków organicznych, budowę azoksy- i alicyklicznych związków organicznych. - Nobel "za podstawowe prace w dziedzinie substancji alicyklicznych".
1915 rok --> Richard Martin Willstätter (1872-1942) - urodzony w Niemczech, profesor chemii na politechnice w Zurychu, a następnie uniwersytecie w Monachium. W 1939 r. wyemigrował do Szwajcarii. Prowadził prace nad barwnikami roślinnymi, wyizolował zielony barwnik chlorofil, ustalił budowę jego cząsteczki, wyjaśnił jego rolę w procesie biosyntezy, badał także alkaloidy roślinne, degradację celulozy oraz enzymy (metody wyodrębniania, aktywność). - Nobel "za badania nad pigmentami roślinnymi, szczególnie nad chlorofilem".
1918 rok --> Fritz Haber (1868-1934) - urodzony w Niemczech. W 1933 r. uciekł do Wielkiej Brytanii. Profesor chemii na politechnice w Karlsruhe, a następnie Kaiser-Wilhelm-Institut fur Physikalische Chemie w Berlinie. Badał rozkład węglowodorów, elektrochemię, katalizy, termodynamikę reakcji chemicznych przebiegających w układach gazowych, opracował metodę syntezy amoniaku, jeden z twórców niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. - Nobel "za syntezę amoniaku".
1943 rok --> Gyorgy Charles de Hevesy (1885-1966) - urodzony na Węgrzech, profesor fizykochemii na uniwersytecie w Budapeszcie, potem w Instytucie N. Bohra w Kopenhadze, uniwersytet we Fryburgu Bryzgowijskim, i uniwersytet w Sztokholmie. Odkrył (z D. Costerem) pierwiastek chemiczny hafn. Zastosował (z N.J. Bronstedem) destylację frakcjonowaną do rozdzielenia izotopów (rtęci). Był jednym z twórców metody wskaźników izotopowych, którą pierwszy zastosował do badań biologicznych. - Nobel "za zastosowanie metody wskaźników izotopowych do badań biologicznych".
1961 rok --> Melvin Calvin (1911-1997) - urodzony w USA, był synem żydowskich emigrantów z Rosji. Profesor fizykochemii na University of California w Berkeley, członek Towarzystwa Królewskiego w Londynie, Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie, Amerykańskiej Akademii Umiejętności w Bostonie. Prowadził badania z zakresu struktury cząsteczek, katalizy, teoretycznej chemii organicznej, udział węgla w fotosyntezie. - Nobel "za wyjaśnienie szeregu reakcji chemicznych związanych z fotosyntezą (tzw. cykl C.) w roślinach".
1962 rok --> Max Ferdinand Perutz (1914-2002) - urodzony w Austrii, profesor biochemii na uniwersytecie w Cambridge. Prowadził badania budowy białek metodą rentgenograficzną, określił strukturę hemoglobiny ludzkiej oraz mioglobiny kaszalota. - Nobel (z J.C. Kendrewem) "za określenie mechanizmu działania i struktury przestrzennej ludzkiej hemoglobiny oraz mioglobiny kaszalota".
1972 rok --> Christian Boehmer Anfinsen (1916-1995) - urodzony w USA, dyrektor laboratorium fizjologii komórki i przemiany materii Narodowego Instytutu Kardiologii w Bethesda, następnie dyrektor Instytutu Reumatologii i Chorób Przemiany Materii w Bethesda. Dokonał konwersji na judaizm. - Nobel (z S. Moore'em i W. Steinem) "za pracę nad wyjaśnieniem budowy i mechanizmu działania enzymu rybonukleazy".
1972 rok --> William Howard Stein (1911-1980) - urodzony w USA, profesor biochemii Uniwersytetu Rockefellera w Nowym Jorku, członek Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie. Prowadził liczne prace z chemii aminokwasów i struktury molekularnej białek. - Nobel (z C.B. Anfinsenem i S. Moore'em) "za pracę nad wyjaśnieniem budowy i mechanizmu działania enzymu rybonukleazy".
1977 rok --> Ilya Prigogine (1917- ) - urodzony w Rosji, profesor fizykochemii na uniwersytecie w Brukseli, następnie dyrektor Międzynarodowego Instytutu Fizyki i Chemii w Solvay, członek wielu akademii nauk. Autor prac z dziedziny termodynamiki i mechaniki statystycznej procesów nierównowagowych, sformułował jedną z podstawowych teorii procesów nierównowagowych, tzw. teorię Prigogine'a. - Nobel "za pracę na temat termodynamiki układów działających dynamicznie w warunkach nierównowagowych".
1979 rok --> Herbert Charles Brown (1912- ) - urodzony w Londynie, jako syn żydowskich emigrantów z Ukrainy, profesor chemii na Wayne State University w Detroit, potem na Purdue University w West Lafayette, członek Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie, Amerykańskiej Akademii Umiejętności w Bostonie. Prowadził badania dotyczące głównie zastosowania związków boru i fosforu w syntezach organicznych, reakcji rodnikowych, związków addycyjnych. - Nobel (wspólnie z G. Wittigiem) "za prace nad wykorzystaniem związków baru i fosforu jako odczynników w syntezie organicznej".
1980 rok --> Paul Berg (1926- ) - urodzony w USA, profesor mikrobiologii Washington University w Saint Louis, potem na uniwersytecie w Stanford, członek Narodowej Akademii Nauk. - Nobel (wraz z W. Gilbertem i F. Sangerem) "za prace nad technikami rekombinacji DNA".
1980 rok --> Walter M. Gilbert (1932- ) - urodzony w USA, profesor biologii molekularnej i biofizyki Harvard University w Cambridge. Pracował nad obszarem laktozowym Escherichia coli i wyizolował, oczyścił oraz scharakteryzował geny operatorowe i represory tego obszaru. - Nobel (wspólnie F. Sangerem) "za wkład w określenie sekwencji zasad w kwasach nukleinowych".
1981 rok --> Roald Hoffmann (1937- ) - urodzony w Polsce, profesor chemii Cornell University w Ithaca, członek Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie, Amerykańskiej Akademii Umiejętności w Bostonie. Prowadził prace w zakresie teorii reakcji chemicznych, opracował (wraz z R.B. Woodwardem) reguły dotyczące reakcji pericyklicznych (tzw. reguły Woodwarda Hoffmanna) które następnie rozszerzył na reakcje jonowe. - Nobel "za teorię niezależnych reakcji chemicznych".
1982 rok --> Aaron Klug (1926- ) - urodzony na Litwie, pracownik Laboratorium Biologii Molekularnej Medical Research Council w Cambridge, członek Towarzystwa Królewskiego w Londynie, Amerykańskiej Akademii Umiejętności w Bostonie. Wraz ze współpracownikami ustalił struktury przestrzenne, m.in. wirusów helikalnych i sferycznych, białka oddechowego bezkręgowców, nukleosomów za pomocą krystalograf. mikroskopii elektronowej.; za wkład w rozwój tej metody badawczej otrzymał 1982 Nagrodę Nobla. - Nobel "za rozwój krystalograficznych elektronowych mikroskopów i ich zastosowanie w badaniach struktur biologicznych, nukleidy kwasu proteinowego".
1985 rok --> Herbert A. Hauptman (1917- ) - urodzony w USA, profesor biofizyki na uniwersytecie w Buffalo, a także pracownik Medical Foundation w Buffalo. Prowadził badania nad wyznaczaniem struktury kryształów, szczególnie duży wkład wniósł w rozwój tzw. bezpośrednich metod oznaczania struktury kryształów, co ułatwiło badania struktury cząsteczek hormonów, enkefalin, antybiotyków (znajomość struktury przestrzennej cząsteczek tych związków umożliwia wyjaśnienie ich biologicznego funkcjonowania w organizmie człowieka). - Nobel (wspólnie z J. Karle) "za rozwój głównych metod determinujących struktury krystaliczne".
1985 rok --> Jerome Karle (1918- ) - urodzony w USA, profesor chemii na University of Maryland, następnie kierownik Laboratorium Strukturalnego w Naval Research Laboratory w Waszyngtonie, prezes Międzynarodowej Unii Krystalografii, członek Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie. Prowadził badania nad oznaczaniem struktury kryształów, szczególnie duży wkład wniósł w rozwój tzw. bezpośrednich metod oznaczania struktur kryształów, co ułatwiło badania struktur cząsteczek hormonów, enkefalin, antybiotyków (znajomość struktury przestrzennej cząsteczek tych związków umożliwia wyjaśnienie ich biologicznego działania w organizmie człowieka). - Nobel (wspólnie z H.A. Hauptmanem) "za rozwój głównych metod determinujących struktury krystaliczne".
1986 rok --> Dudley R. Herschbach (1932- ) - urodzony w USA, profesor chemii na Harvard University w Cambridge, członek Amerykańskiej Akademii Umiejętności w Bostonie. Odkrył emisję promieniowania podczerwonego w czasie powstawania produktów reakcji chemicznej. Jego badania przyczyniły się do zrozumienia zjawiska chemoluminescencji i emisji światła podczas reakcji chemicznych. Wprowadził technikę wiązek molekularnych do badania reakcji. - Nobel (wspólnie z Y.T. Lee i J.C. Polanyiem) "za poznanie dynamiki elementarnych procesów chemicznych".
1986 rok --> John Charles Polanyi (1929- ) - urodzony w Niemczech, w 1933 r. uciekł do Wielkiej Brytanii. Profesor chemii na Uniwersytecie Toronto w Kanadzie. - Nobel (wspólnie z Y.T. Lee i D. Herschbach) "za poznanie dynamiki elementarnych procesów chemicznych".
1988 rok --> Robert Huber (1937- ) - urodzony w Niemczech, profesor biochemii Instytutu Maxa Plancka w Mertinsried. Prowadził badania budowy złożonych cząsteczek metodą dyfrakcji promieni X. - Nobel "za określenie atomowej struktury białka istotnego w fotosyntezie bakterii i roślin"
1989 rok --> Sidney Altman (1939- ) - urodzony w Kanadzie, profesor biologii molekularnej na Yale University. Odkrył enzymatyczne właściwości kwasu RNA. - Nobel (wspólnie z T. Cech) "za odkrycie katalitycznych właściwości RNA".
1992 rok --> Rudolph Arthur Marcus (1923- ) - urodzony w Kanadzie, profesor chemii na University of Illinois w Urbana, następnie Kalifornijskiego Instytutu Technologii w Pasadenie, członek Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie, Amerykańskiej Akademii Umiejętności w Bostonie, Towarzystwa Królewskiego w Londynie. Prowadził prace w dziedzinie chemii fizycznej, głównie z zakresu teorii kinetyki chemicznej, zwłaszcza reakcji przebiegających w gazach. - Nobel "za wkład do teorii reakcji przenoszenia elektronów w układach chemicznych, m.in. na elektrodach (reakcje utleniania i redukcji), oraz badań chemiluminescencji".
1994 rok --> George Andrew Olah (1927- ) - urodzony na Węgrzech, profesor chemii na University of Southern California w Los Angeles, następnie dyrektor Hydrocarbon Research Institute w Los Angeles. Prowadził prace z chemii organicznej, głównie w dziedzinie syntezy organicznej. Otrzymał trwałe karbokationy alkilowe. Badania Olaha pozwoliły wyjaśnić lub potwierdzić zakładany mechanizm niektórych reakcji substytucji (nitrowanie węglowodorów aromatycznych), addycji (hydroksyrtęciowanie alkenów), zostały także wykorzystane w przemyśle. - Nobel "za badania karbokationów".
1996 rok --> Harold Walter Kroto (1939- ) - urodzony w Wielkiej Brytanii. Jego ojciec był Żydem. Profesor chemii University of Sheffield i University of Sussex. Pracownik Bell Laboratories w USA. - Nobel (wspólnie z H. Kroto i R. Smalley) "za odkrycie fulerenów nowej odmiany węgla (obok grafitu i diamentu) w 1985 r.".
1998 rok --> Walter Kohn (1923- ) - urodzony w Austrii, profesor fizyki chemicznej na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Barbara. Prowadził prace dotyczące metod obliczeniowych w chemii i fizyce kwantowej. - Nobel (wspólnie z J.A. Pople'm) "za rozwój teorii funkcjonału gęstości".
2000 rok --> Alan I. Heeger (1936- ) - urodzony w USA, profesor fizyki na Uniwersytecie Pensylwania, następnie dyrektor Laboratorium Badania Struktury Materii tamże, potem na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Barbara, dyrektor Instytutu Polimerów i Materiałow Organicznych w Santa Barbara. Prowadził prace z zakresu fizyki ciała stałego, pionierskie badania nad półprzewodnikami i polimerami o specyficznych własnościach, prace nad foto- i elektroluminescencją. - Nobel (wspólnie z A. MacDiarmidem i H. Shirakawą) "za odkrycie i prace nad polimerami przewodzącymi prąd elektryczny".
2004 rok --> Aaron Ciechanover (1947- ) - urodzony w Izraelu, pracownik T echnionu (Izraelskiego Instytutu Technologii) w Hajfie. Prowadził badania nad degradacją białek i odkrył cykliczny proces degradacji białek. - Nobel (wspólnie z A. Hershko i I. Rose) "za odkrycie roli ubikwityn w degradacji białek w organizmie".
2004 rok --> Avram Hershko (1937- ) - urodzony na Węgrzech, pracownik T echnionu (Izraelskiego Instytutu Technologii) w Hajfie. Prowadził badania nad degradacją białek i odkrył cykliczny proces degradacji białek. - Nobel (wspólnie z A. Ciechanover i I. Rose) "za odkrycie roli ubikwityn w degradacji białek w organizmie".
Źródło: Encyclopedia Britannica, Encyklopedię PWN oraz gov.il