woj. lubelskie/Pulawy

Miasto Puławy jest siedzibą powiatu w województwie lubelskim. Liczy 53 tys. mieszkańców (1998 r.). Jest położone na pograniczu Doliny Środkowej Wisły i Płaskowyżu Nałęczowskiego, nad rzeką Wisłą.

Osada rybacka Puławy istniała już na początku XVI wieku. W drugiej połowie XVII wieku rodzina magnatów Lubomirskich założyła tutaj swoją rezydencję. W XVII wieku w Puławach zaczęli osiedlać się Żydzi. Od 1731 roku była to własność Sieniawskich, a od 1784 roku Czartoryskich. Podczas Insurekcji Kościuszkowskiej, w 1794 roku rezydencję w Puławach zniszczyły wojska rosyjskie. W 1795 roku Puławy znalazły się w austriackim zaborze. Od 1809 roku Puławy należały do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku do Królestwa Polskiego. W 1820 roku powstała samodzielna gmina żydowska. Po upadku powstania listopadowego, w 1831 roku wojska rosyjskie zniszczyły Puławy. W 1842 roku władze carskie zmieniły nazwę osady na Nowa Aleksandria. W 1888 roku osiadł tutaj znany cadyk Chaim Jisroel Morgensztern. Jego dwór stał się ważnym ośrodkiem ruchu chasydzkiego. W 1897 roku w Nowej Aleksandrii żyło 3.883 Żydów, stanowiąc 73% ogółu mieszkańców. W 1906 roku Nowa Aleksandria uzyskała prawa miejskie. W 1907 roku powstał żydowski bank. W 1910 roku w mieście żyło 6.111 Żydów. Podczas I wojny światowej, w 1915 roku Nową Aleksandrię zajęły wojska austriackie. W okresie międzywojennym, w 1939 roku w Puławach znajdowało się około 3.600 Żydów. Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku Puławy zostały zajęte przez wojska niemieckie. W październiku 1939 roku Niemcy utworzyli w Puławach getto, w którym zgromadzili kilka tysięcy Żydów. W grudniu 1939 roku wywieziono około 2,5 tys. Żydów do Opola Lubelskiego. Na początku 1940 roku wszystkich pozostałych Żydów wywieziono z Puław do Nałęczowa, Końskowoli, Ryk i Baranowa. W okolicach Puław działały polskie oddziały partyzanckie. Na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku w rejonie Puław toczyły się ciężkie walki I Armii Wojska Polskiego z Niemcami. Podczas walk zniszczeniu uległo 60% miejskiej zabudowy.

Z ciekawostek: klasycystyczny kościół (XIX w.), pałac Lubomirskich, później Czartoryskich (XVII w.), klasycystyczny pałac Marynki (XVIII w.), park krajobrazowy (XVIII w.) z romantycznymi budowlami.

W sierpniu 1987 roku w miejscu zniszczonej przez Niemców synagogi wystawiono granitowy głaz z tablicą poświęconą pamięci 3.600 Żydów, mieszkańców Puław, którzy zginęli w Holokauście. Pomnik zlokalizowany jest na skrzyżowaniu ulic Kołłątaja i Piłsudskiego w okolicy Domu Nauczyciela.

Stary cmentarz żydowski w Puławach został założony w XVIII wieku. Znajdował się on przy ulicy Kilińskiego. Podczas II wojny światowej Niemcy całkowicie zdewastowali cmentarz. Dwa ocalone nagrobki przewieziono na cmentarz do Kazimierza Dolnego. Najstarszy z nich pochodził z 1879 roku i posiadał inskrypcje w języku hebrajskim. Nowy cmentarz żydowski w Puławach został założony w 1895 roku. Znajdował się on przy ulicy Końskowolskiej. Podczas II wojny światowej Niemcy doszczętnie zdewastowali cmentarz, burząc ohel cadyka Morgensztern. W miejscowym muzeum przechowywany jest nagrobek z 1849 roku.

Muzeum Regionalne ul. Czartoryskich 6 tel.: 081 887 86 74 czynne: w godz. 10-14 oprócz poniedziałków.

Na miejscowym cmentarzu wojskowym znajduje się 15 grobów żołnierzy pochodzenia żydowskiego. Cmentarz znajduje sie przy ulicy Piaskowej - jest to trasa z Puław na Dęblin.

Staraniem Fundacji Rodziny Nissenbaumów wystawiono tutaj pomnik.