Przysucha
Miasto Przysucha jest siedzibą powiatu przysuskiego, w województwie mazowieckim. Liczy 6,2 tys. mieszkańców (2006 r.). Jest położone u stóp Wzgórz Opaczyńskich, na pograniczu Równiny Radomskiej i Garbu Gielniowskiego.
Osada Przesucha była wzmiankowana już w 1415 roku. Prawa miejskie Przysucha otrzymała w 1713 roku. Na mocy przyznanych przywilejów osiedlali się tutaj przeważnie niemieccy rzemieślnicy. Antoni Czermiński planował założyć tutaj zakłady metalowe produkujące broń. W 1723 roku w pobliżu niemieckiego miasteczka Przysucha powstało żydowskie miasteczko kupieckie. W 1745 roku powstało także polskie miasteczko katolickie. W ten sposób wyodrębniły się trzy rynki: niemiecki, żydowski i polski wewnątrz jednego miasta Przysucha. W 1777 roku wybudowano murowaną synagogę. Żydzi stanowili wówczas około 55% ogółu mieszkańców miasta. Od 1795 roku Przysucha znajdowała się w zaborze austriackim, od 1809 roku w Księstwie Warszawskim, od 1815 roku w Królestwie Polskim. W 1820 roku w Przysusze żyło 1.150 Żydów, stanowili oni 65% ogółu mieszkańców. Osiedlił się tutaj cadyk Jakub Icchak Rabinowicz, zwany Świętym Żydem. Wokół jego dworu powstał ważny ośrodek ruchu chasydzkiego. Jego dzieło kontynuował później cadyk Symcha Bunin Bunchard. W okresie międzywojennym, w 1921 roku w Przysusze żyło 2.153 Żydów, stanowili oni 66,5 % ogółu mieszkańców. W 1939 roku w mieście znajdowało się około 2.500 Żydów, stanowiąc 65% ogółu mieszkańców. Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku Przysuchę zajęły wojska niemieckie. W sierpniu 1942 roku Niemcy utworzyli w Przysusze getto, w którym zgromadzili około 5 tys. Żydów. W październiku 1942 roku nastąpiła likwidacja getta, a wszystkich Żydów wywieziono do ośrodka zagłady w Treblince. W 1944 roku w okolicach Przysuchy doszło do ciężkich walk polskich oddziałów partyzanckich AK z niemieckimi oddziałami przeprowadzającymi pacyfikację polskiej ludności terenów Kielecczyzny. Przysuchę wyzwoliły wojska sowieckie w styczniu 1945 roku.
Z ciekawostek: klasycystyczny kościół parafialny (XVIII w.), zabudowa miejska (XIX w.) i dwór Dębińskich (XIX w.).
- Synagoga w Przysusze (ul. Stefana Żeromskiego) - 7 pkt
(zdjęcia: Yarek Shalom)
Synagoga w Przysusze została wybudowana w latach 1764-1777. Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali synagogę. Po zakończeniu wojny budynek stał opuszczony i popadał w ruinę. W latach 60-tych przeprowadzono renowację synagogi. Przykryto wówczas dach blachą, a bimę wzmocniono żelazną konstrukcją.
Murowany budynek synagogi wzniesiono w stylu barokowo-klasycystycznym. Budynek wybudowano na planie prostokąta o wymiarach 29,6 na 19,6 metra. Synagoga w Przysusze zaliczana jest do największych w Polsce.
(zdjęcia: Yarek Shalom)
Od strony zachodniej znajduje się przedsionek i dawna siedziba kahału, a na piętrze nad przedsionkiem umieszczono babiniec. Główne wejście umieszczono po stronie północnej.
Główna sala modlitewna jest przykryta sklepieniem z dziewięcioma przęsłami żaglowymi i beczkowymi. Sklepienie spływa w centrum na wydrążoną podporę, której cztery filary tworzą oprawę bimy.
Na ścianie wschodniej zachował się Aron Ha-Kodesz, w formie portalu zwieńczonego gryfami, z kolumnami i stiukami.
Zachowały się także pozostałości polichromii.
(zdjęcia: Yarek Shalom)
W pobliżu rynku, w jednej z bocznych uliczek znajduje się dawny dom cadyka Rabinowicza, zwanego Świętym Żydem.
Zobacz także: Cmentarz żydowski w Przysusze - 7 pkt
