Bytom
Miasto Bytom jest powiatem grodzkim, województwo śląskie. Liczy 231 tys. mieszkańców (1998 r.). Jest położone na Wyżynie Śląskiej, nad rzeką Bytomką (prawy dopływ Kłodnicy).
Najwcześniejsze wzmianki o grodzie pochodzą z XI wieku. W 1254 roku Bytom otrzymał prawa miejskie, na prawie magdeburskim. W latach 1281-1355 Bytom był stolicą księstwa. Od 1335 roku pod panowaniem Czech, dzielił losy polityczne Śląska. W XIV wieku w Bytomiu rozwinęło się górnictwo ołowiu i srebra. Pierwsza wzmianka o Żydach żyjących w Bytomiu pochodzi z 1532 roku. W 1561 roku Żydzi zostali jednak usunięci z miasta, bo powrócić do niego w 1612 roku. Od 1742 roku Bytom znajdował się w Prusach. W 1770 roku powstała samodzielna gmina żydowska. W 1784 roku w Bytomiu żyło 132 Żydów, stanowiąc 8% ogółu mieszkańców. W 1809 roku wybudowano synagogę, a 1869 roku na jej miejscu wybudowano nową większą synagogę. W 1846 roku w mieście żyło 922 Żydów, stanowiąc 17% ogółu mieszkańców. W 1875 roku Bytom był najgęściej zaludnionym miastem na Śląsku. Miasto rozwijało się dzięki nowoczesnemu przemysłowi i eksploatacji węgla, cyny, ołowiu oraz rudy żelaznej. W 1885 roku w Bytomiu żyło 2.290 Żydów. W okresie międzywojennym, w latach 1919-1921 mieszkańcy Bytomia wzięli udział w powstaniach śląskich. W wyniku plebiscytu w 1921 roku Bytom pozostał w Niemczech pod nazwą Beuthen. W 1933 roku w mieście żyło około 3.500 Żydów. Pod wpływem antysemickich incydentów wywoływanych przez Ślązaków, większość Żydów emigrowała. W listopadzie 1938 roku, podczas "nocy kryształowej" Niemcy spalili synagogę. W 1939 roku w mieście żyło 1.362 Żydów. Podczas II wojny światowej, w 1942 roku Niemcy deportowali wszystkich Żydów z Bytomia do obozu zagłady w Oświęcimiu.
Z ciekawostek: ruiny zamku rodziny Tiele-Winckler w dzielnicy Miechowice.
Gmina Wyznaniowa Żydowska ul. Piekarska 56 41-902 Bytom
Gmina Wyznaniowa Żydowska w Bytomiu jest filią gminy w Katowicach.
- Cmentarz żydowski w Bytomiu (ul. Piekarska 56) - 13 pkt
(zdjęcia: I. Przywara)
Nowy cmentarz żydowski w Bytomiu został założony w 1866 roku. Na powierzchni 1,3 hektara zachowało się około 500 nagrobków. Część południową kirkutu zajmują stare nagrobki, pochodzące jeszcze z XIX wieku. Natomiast część północna to zupełnie nowy cmentarz, na którym znajdują się nawet współczesne groby. Teren cmentarza jest otoczony wysokim murowanym murem. Zachował się dom przedpogrzebowy.
(zdjęcia: I. Przywara)
Gdy w latach 60-tych zlikwidowano stary kirkut, ocalałe macewy przeniesiono na nowy cmentarz i utworzono z nich lapidarium. Tą osobliwą "ścianę pamięci" wybudował rzeźbiarz Stanisław Pietrus.
(zdjęcia: I. Przywara)
Na kirkucie zachował się dom przedpogrzebowy.
(zdjęcie: Szamot)
Stary cmentarz żydowski w Bytomiu znajdował się przy ul. Józefczaka. Został on założony w 1732 roku. W drugiej połowie XVIII wieku został on zapełniony. Na początku lat 60-tych XX wieku ówczesne władze miejskie wydały zezwolenie na przeznaczenie terenu cmentarza pod zabudowę. Ocalałych 50 macew przeniesiono na nowy cmentarz. Wśród ocalonych macew są trzy należące do bytomskich rabinów.
(zdjęcie: Szamot)
Przy pl. Grunwaldzkim 9 znajdowała się synagoga, wybudowana w 1869 roku na miejscu wcześniejszej z 1809 roku. Synagogę spalili Niemcy w listopadzie 1938 roku.
