Częstochowa
Miasto Częstochowa jest siedzibą powiatu w województwie śląskim. Liczy 251 tys. mieszkańców (1998 r.). Jest położone na zachodnim skraju Wyżyny Krakowskiej, nad rzeką Wartą.
Pierwsze wzmianki o istnieniu wsi książęcej Częstochowa pochodzą z 1220 roku. Od XIII wieku w okolicy rozwinięte było kopalnictwo i hutnictwo rud żelaza. W 1377 roku Częstochowa otrzymała prawa miejskie. W 1382 roku powstał klasztor zakonu Paulinów na Jasnej Górze (ważny ośrodek kultu maryjnego). W 1531 roku wybudowano mury obronne wokół miasta. W drugiej połowie XVII wieku założono osadę przyklasztorną Częstochówka. W 1655 roku wojska szwedzkie usiłowały bezskutecznie zdobyć klasztor na Jasnej Górze. Pierwsi Żydzi zaczęli osiedlać się w Częstochowie około 1700 roku. W 1717 roku Częstochówka otrzymała prawa miejskie pod nazwą Nowa Częstochowa. Do XVIII wieku Częstochowa posiadało przywilej de non tolerandis Judaeis, jednak już w 1765 roku w mieście żyło 51 rodzin żydowskich, z których większość trudniła się handlem i tkactwem. W 1793 roku Częstochowa znalazła się w pruskim zaborze. Po 1807 roku została włączona do Księstwa Warszawskiego, a po 1815 roku do Królestwa Polskiego. W 1826 roku nastąpiło połączenie Częstochowy i Nowej Częstochowy w jedno miasto. W 1827 roku w mieście mieszkało 1,2 tys. Żydów, którzy stanowili 19% ogółu mieszkańców miasta. W 1858 roku w Częstochowie żyło już prawie 3 tys. Żydów, stanowiąc 35% ogółu mieszkańców. Od 1887 roku w Częstochowie działała żydowska drukarnia Samuela Kohna. Później uruchomiono drukarnię braci Oderfeldów, w której drukowano między innymi katolickie książki do nabożeństw dla Paulinów z Jasnej Góry. Koniec XIX wieku to okres burzliwego rozwoju przemysłu w Częstochowie. W 1902 roku wybudowano hutę, która w owym czasie była najnowocześniejszą w Królestwie Polskim. W owym czasie w Częstochowie żyło blisko 12 tys. Żydów (1900 r.), którzy stanowili 29% ogółu ludności miasta. W 1912 roku w Częstochowie zaczęto wydawać gazetę w jidysz "Reklamen Blat" (do 1913 r.). Pierwszy lokalny dziennik żydowski "Czenstochower Tageblat" ukazał się w 1914 roku (do 1919 r.). W okresie międzywojennym, w 1919 roku w Częstochowie doszło do antyżydowskich rozruchów, w których uczestniczyli polscy żołnierze armii generała Hallera. W zajściach zginęło 7 Żydów, a 32 zostało rannych. W 1921 roku w Częstochowie żyło 22.663 Żydów, stanowiąc 28% ogółu mieszkańców. W Częstochowie ukazywały się następujące żydowskie dzienniki: "Czenstochower Cajtung" (do 1939 r.), "Unzer Wort" (do 1919 r.), "Dos Naje Wort" (do 1925 r.), "Arbeter Cajtung" (1923-1928), tygodniki: "Dos Leben" (1926-1927), "Di Cajt" (1927-1938), "Unzer Weg" (1930-1939) i inne. W czerwcu 1937 roku w Częstochowie doszło do zamieszek antyżydowskich, podczas których zdemolowano 46 sklepów, 21 mieszkań i podpalono synagogę. Według policji w zajściach wzięło udział około 15 tys. Polaków. W 1939 roku w Częstochowie żyło około 24,5 tys. Żydów, stanowiąc 30% ogółu mieszkańców. Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku polskie oddziały stawiły w Częstochowie opór Niemcom, którzy w ramach represji rozstrzelali 4 września ponad 300 Polaków. Już we wrześniu 1939 roku Niemcy zburzyli starą synagogę (ul. Nadrzeczna). 25 grudnia 1939 roku podpalili nową synagogę (ul. Wilsona 16). W 1940 roku Niemcy deportowali około 3 tys. Żydów z Częstochowy do budowy umocnień granicznych w lubelskim. W kwietniu 1941 roku Niemcy utworzyli w Częstochowie getto, w którym zgromadzili około 48 tys. Żydów. W getcie w latach 1941-1942 ukazywało się żydowskie pismo podziemne "Rasta". We wrześniu 1942 roku Niemcy przeprowadzili akcję likwidacji getta, podczas której na miejscu rozstrzelali około 2 tys. osób. Ponad 40 tys. Żydów wywieźli do ośrodka zagłady w Treblince. W pięciu obozach pracy przymusowej zgromadzono około 20 tys. Żydów z Polski, Niemiec, Austrii, Słowacji, Czech i Węgier. W tym tzw. małym getcie zawiązały się struktury Żydowskiej Organizacji Bojowej (300 członków), której lokalnym dowódcą został Mordochaj Zylberberg. 4 stycznia 1943 roku podjęto próbę zbrojnego stawienia oporu Niemcom. Pod koniec czerwca 1943 roku Niemcy zlikwidowali małe getto. W Częstochowie pozostało jeszcze 3,9 tys. Żydów, którzy pracowali w niemieckich fabrykach zbrojeniowych. Zgromadzono ich na terenie obozu, który warunkami przypominał obóz koncentracyjny. Z czasem przywieziono tutaj Żydów z Łodzi, Płaszowa, Skarżyska-Kamiennej i innych miejscowości. Likwidacja obozu miała nastąpiła w styczniu 1945 roku, jednak nacierające wojska sowieckie zmusiły Niemców do ucieczki. Ocalało 5,2 tys. Żydów. Po zakończeniu wojny w Częstochowie otworzono żydowskie szkoły, sierocińce i organizacje religijne. W czerwcu 1946 w mieście żyło około 2 tys. Żydów, jednak pogrom w Kielcach (4 lipca 1946 r.) skłonił większość z nich do emigracji. Większość żydowskich organizacji zawiesiła swoją działalność w 1950 roku.
Z ciekawostek: klasztor na Jasnej Górze, kościoły (XVII, XVIII w.) oraz ratusz (XIX w.).
- Cmentarz żydowski w Częstochowie (ul. Złota) - 16 pkt
(zdjęcia: Gedeon)
Cmentarz żydowski w Częstochowie został założony w 1799 roku. Ostatni znany pochówek odbył się w 1973 roku. Cmentarz znajduje się na obecnym terenie Huty Częstochowa i aby go odwiedzić należy uzyskać przepustkę na wejście na teren kombinatu. Na powierzchni 8,5 hektara zachowało się około 2 tys. nagrobków, z których najstarszy pochodzi z początku XIX wieku. Na niektórych nagrobkach zachowały się kolorowe polichromie - farby czerwone, czarne, żółte i złote. Inskrypcje wykonano w języku hebrajskim i polskim. Na uwagę zasługuje ohel cadyka Izaaka Mayera Justmana zmarłego w 1920 roku.
Na cmentarzu znajduje się pomnik wzniesiony na zbiorowej mogile rozstrzelanych w 1943 roku Żydów z getta w Częstochowie. Drugi pomnik wzniesiono ku czci poległych członków Żydowskiej Organizacji Bojowej.
Dzięki staraniom Fundacji Rodziny Nissenbaumów w 1986 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków. W 1991 roku przeprowadzono częściowe prace porządkowe na terenie cmentarza. W 1997 roku przeprowadzono spis nagrobków. Oznaczono ponad 2 tys. macew.
(zdjęcia: Gedeon)
Przy ul. Kawiej 20/21 we wrześniu 1964 roku odsłonięto tablicę ku czci około 2 tys. Żydów, rozstrzelanych w dniu 24 września 1942 roku podczas likwidacji getta. W kwietniu 1993 roku odsłonięto tablicę pamiątkową przy Placu Bohaterów Getta.
(zdjęcia: Gedeon)
Na gmachu Filcharmonii przy ulicy Wilsona 16 znajduje się pamiątkowa tablica informująca, że przed wojną w tym miejscu wznosiła się nowa synagoga. Wybudowano ją w 1899 roku, natomiast zburzono w grudniu 1939 roku. W 1955 roku ówczesna Rada Miejska podjęła decyzję o budowie Filharmonii na zgliszczach synagogi. Widok na synagogę z okresu międzywojennego:
